Bệnh gan là gì? Lá gan làm những việc gì và hỏng theo những kiểu nào

"Bệnh gan" không phải một chẩn đoán. Đó là tên gọi chung cho rất nhiều tình trạng khác nhau cùng có chung một hậu quả: tế bào gan bị tổn thương và lá gan làm việc kém đi. Viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu, xơ gan, áp xe gan hay ung thư gan đều nằm trong nhóm này, nhưng nguyên nhân, cách theo dõi và hướng xử trí của chúng khác nhau rất xa.

Gan gánh những phần việc nào trong cơ thể?

Gan là tạng đặc lớn thứ hai của cơ thể và là một nhà máy hoá học đa nhiệm. Bốn nhóm nhiệm vụ chính:

• Chuyển hoá chất dinh dưỡng. Đường, đạm và chất béo hấp thu từ ruột đều đi qua gan trước khi phân phối cho cơ thể. Gan cũng là kho dự trữ đường dạng glycogen, dự trữ một số vitamin tan trong dầu và khoáng chất.
• Sản xuất và bài tiết mật. Mật đổ xuống ruột để nhũ hoá chất béo, giúp tiêu hoá và hấp thu mỡ cùng các vitamin tan trong dầu. Mật cũng là đường thải bilirubin ra ngoài.
• Khử độc. Gan biến đổi thuốc, rượu, hoá chất và các sản phẩm chuyển hoá độc như amoniac thành dạng ít độc hơn để thận hoặc mật thải đi.
• Tổng hợp protein huyết tương và yếu tố đông máu. Albumin giữ nước trong lòng mạch được làm ra ở gan; hầu hết các yếu tố tham gia quá trình đông máu cũng vậy — theo nguồn tham khảo, gan tổng hợp gần như toàn bộ các yếu tố đông máu, ngoại trừ yếu tố VIII.

Chính vì ôm nhiều việc như vậy, khi gan suy yếu người bệnh không chỉ vàng da mà còn có thể phù, dễ chảy máu, hạ đường huyết, rối loạn tiêu hoá và rối loạn ý thức.

Vì sao tổn thương gan thường im lặng rất lâu?

Gan có khả năng dự trữ chức năng lớn và có khả năng tái tạo. Một phần nhu mô đã hỏng thì phần còn lại vẫn gánh được phần việc chung, nên xét nghiệm và triệu chứng có thể bình thường trong nhiều năm. Ngoài ra, bản thân nhu mô gan không có thần kinh cảm giác đau — cảm giác tức vùng hạ sườn phải chỉ xuất hiện khi gan to ra và căng bao gan.

Các nhóm nguyên nhân gây bệnh gan

• Virus viêm gan. Có năm loại được đặt tên từ A đến E. Viêm gan B và viêm gan C là hai loại đáng ngại nhất vì có thể tồn tại dai dẳng và dẫn tới xơ gan, ung thư gan sau nhiều năm.
• Rượu bia. Uống nhiều và kéo dài gây gan nhiễm mỡ do rượu, viêm gan do rượu và cuối cùng là xơ gan.
• Rối loạn chuyển hoá. Thừa cân, rối loạn mỡ máu và đái tháo đường dẫn tới gan nhiễm mỡ không do rượu — nhóm đang tăng nhanh.
• Thuốc và hoá chất. Thuốc dùng sai cách, thực phẩm chức năng và chế phẩm dược liệu không rõ nguồn gốc.
• Bệnh tự miễn. Hệ miễn dịch tấn công chính tế bào gan hoặc đường mật.
• Nhiễm trùng và ký sinh trùng. Áp xe gan do vi khuẩn hoặc amip, sán lá gan.
• Bệnh lý đường mật. Sỏi mật, tắc mật gây ứ mật.

Phân loại theo diễn tiến — cách đọc quan trọng hơn tên bệnh

Ngoài việc gọi tên nguyên nhân, bác sĩ còn xếp bệnh gan theo hai trục:

Cấp tính và mạn tính

Tổn thương gan kéo dài trên sáu tháng được xếp vào nhóm mạn tính. Ranh giới này quan trọng vì viêm gan cấp có thể tự khỏi hoàn toàn, còn viêm mạn tính âm ỉ mới là thứ dần dần thay nhu mô gan bằng mô xơ.

Còn bù và mất bù

Gan còn bù nghĩa là nhu mô đã tổn thương nhưng phần còn lại vẫn đủ sức duy trì các chức năng, người bệnh gần như bình thường. Khi bước sang giai đoạn mất bù, các dấu hiệu như cổ trướng, phù, vàng da, rối loạn ý thức mới xuất hiện. Mục tiêu của mọi kế hoạch theo dõi là giữ người bệnh ở giai đoạn còn bù càng lâu càng tốt.

Bác sĩ dựa vào gì để chẩn đoán?

• Men gan ALT, AST, GGT, ALP — có tổn thương tế bào gan hay ứ mật hay không.
• Chức năng gan — bilirubin, albumin, thời gian đông máu, cho biết gan còn làm được việc tới đâu.
• Xét nghiệm tìm nguyên nhân — dấu ấn virus viêm gan, mỡ máu, đường huyết, xét nghiệm miễn dịch.
• Chẩn đoán hình ảnh — siêu âm bụng trước, sau đó có thể đo độ đàn hồi gan hoặc chụp chuyên sâu.

Nguyên tắc điều trị: chữa theo nguyên nhân

Không có một loại thuốc chung nào cho "bệnh gan". Hướng xử trí bám theo nguyên nhân đã xác định được:

• Viêm gan virus mạn tính — thuốc kháng virus theo chỉ định và theo dõi lâu dài.
• Gan nhiễm mỡ — giảm cân từ từ, vận động đều, kiểm soát đường huyết và mỡ máu, ngừng rượu bia. Đây là nhóm mà thay đổi lối sống hiệu quả nhất.
• Viêm gan do rượu — ngừng rượu là can thiệp quan trọng nhất, kèm hỗ trợ dinh dưỡng.
• Viêm gan tự miễn — thuốc điều hoà miễn dịch theo phác đồ của bác sĩ.
• Xơ gan và ung thư gan — kiểm soát tiến triển, xử trí biến chứng, cân nhắc can thiệp chuyên sâu tuỳ giai đoạn.

Việc chọn thuốc và thời điểm bắt đầu điều trị thuộc thẩm quyền của bác sĩ. Người bệnh không tự mua thuốc kháng virus, không tự tăng giảm liều thuốc đang dùng.

Bệnh gan có gây mất ngủ không?

Mất ngủ không phải triệu chứng đặc trưng của bệnh gan, nhưng lại rất hay đi kèm. Theo số liệu nêu trong tài liệu tham khảo, khoảng 60% người mắc bệnh gan mạn tính gặp rối loạn giấc ngủ. Nguyên nhân thường gián tiếp: ngứa do ứ mật, chướng bụng khó chịu, đau vùng gan, khó thở khi có biến chứng ở phổi, hoặc đảo lộn nhịp thức — ngủ khi có bệnh não gan. Đây là số liệu tham khảo, cần được diễn giải trong bối cảnh lâm sàng của từng người bệnh.

Người bệnh gan dùng thuốc nam được không?

Được, nhưng phải rất thận trọng và nên hỏi bác sĩ trước. Ba điều cần nhớ: mọi thứ uống vào đều đi qua gan, kể cả thảo dược; dược liệu có thể tương tác với thuốc đang dùng; và sản phẩm trôi nổi còn có nguy cơ lẫn tạp chất hoặc bị trộn tân dược. Không uống cùng lúc nhiều chế phẩm bổ gan khi chưa biết nguyên nhân gây bệnh.