Người bệnh gan nên ăn gì và kiêng gì? Hướng dẫn theo từng nhóm bệnh

Với người có bệnh lý gan, bữa ăn không chỉ là dinh dưỡng — nó là một phần của phác đồ. Gan là nơi chuyển hoá gần như toàn bộ những gì đi qua đường tiêu hoá, nên khẩu phần ăn quyết định trực tiếp khối lượng công việc mà lá gan đang tổn thương phải gánh.

Không có một thực đơn chung cho "bệnh gan". Nguyên tắc dinh dưỡng thay đổi theo từng bệnh và từng giai đoạn.

Ăn thế nào theo từng nhóm bệnh gan?

Viêm gan

Ưu tiên bổ sung đủ chất đạm. Protein cung cấp nguyên liệu để tái tạo mô và tế bào gan bị tổn thương, đồng thời hạn chế tích tụ mỡ trong gan. Nên chọn nguồn đạm dễ tiêu: cá, thịt gia cầm bỏ da, trứng, đậu phụ, sữa và chế phẩm từ sữa.

Xơ gan

Tăng rau củ quả tươi, đặc biệt nhóm giàu vitamin và khoáng chất: củ dền, tỏi, hành, trái cây họ cam quýt, bơ, nghệ. Ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, lúa mạch đen, quinoa) và các loại đậu là nguồn năng lượng tốt.

Lưu ý quan trọng: ở xơ gan mất bù, lượng đạm cần được cân nhắc kỹ theo chức năng gan còn lại và nguy cơ bệnh não gan. Đây là trường hợp bắt buộc phải có chỉ định của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, không tự tăng hay giảm đạm.

Ung thư gan

Mục tiêu là duy trì thể trạng và sức đề kháng để chịu được điều trị. Nên tăng rau quả tươi, ngũ cốc, sữa và sữa chua, thịt trắng; ưu tiên thực phẩm ít chất béo và chia nhỏ bữa nếu người bệnh chán ăn.

Gan nhiễm mỡ

Trọng tâm là cắt giảm chất béo và đường. Gan chuyển hoá đường dư thừa thành mỡ và tích lại ngay tại gan, làm bệnh nặng thêm. Cần bỏ hoặc giảm tối đa rượu bia, hạn chế đường tinh luyện, nước ngọt, bánh kẹo.

Các nhóm chất — dùng thế nào cho đúng

Chất đạm (protein)

Giúp phục hồi khối cơ, duy trì cân nặng và hỗ trợ chức năng gan. Chọn nguồn dễ tiêu hoá. Với xơ gan nặng hoặc ung thư gan tiến triển, lượng đạm cần điều chỉnh theo mức độ suy giảm tế bào gan — hãy hỏi bác sĩ thay vì tự quyết.

Chất bột đường (carbohydrate)

Lấy từ ngũ cốc nguyên hạt, rau củ và trái cây tươi. Hạn chế đường tinh luyện để tránh tăng đường huyết đột ngột và giảm việc gan phải chuyển đường thành mỡ. Người có kèm đái tháo đường cần kiểm soát chặt hơn nữa.

Chất béo (lipid)

Ưu tiên chất béo không bão hoà: dầu ô liu, dầu hạt lanh, các loại hạt (hạnh nhân, óc chó, hạt dẻ) và cá béo như cá thu, cá ngừ. Người gan nhiễm mỡ cần hạn chế mạnh chất béo bão hoà và mỡ động vật.

Chất xơ

Có trong rau, củ, quả. Chất xơ giúp kiểm soát cân nặng, cân bằng lipid máu và hạn chế tăng đường huyết — đều là những yếu tố nền của gan nhiễm mỡ.

Vitamin và khoáng chất

Nhóm vitamin B, vitamin C, vitamin E cùng các khoáng chất như magiê, kẽm hỗ trợ chuyển hoá và chống oxy hoá tại gan. Nguồn tốt nhất vẫn là thực phẩm tươi.

Những thứ nên tránh

• Rượu bia — yếu tố gây tổn thương gan trực tiếp và mạnh nhất. Với hầu hết bệnh gan, khuyến cáo là ngừng hoàn toàn.
• Đồ chiên rán, mỡ động vật, nội tạng — làm nặng thêm gánh nặng chuyển hoá mỡ.
• Thực phẩm nhiều muối — đặc biệt nguy hiểm khi đã có cổ trướng hoặc phù.
• Thực phẩm mốc — lạc, ngô, hạt bị mốc có thể chứa aflatoxin, độc tố liên quan trực tiếp đến ung thư gan.
• Đồ ăn nhanh, nước ngọt có ga, bánh kẹo ngọt.

Một lưu ý về thực phẩm chức năng "bổ gan"

Không ít người bệnh tự mua thêm nhiều loại viên uống bổ gan cùng lúc. Cần nhớ rằng mọi hoạt chất — kể cả thảo dược — đều phải đi qua gan để chuyển hoá. Dùng chồng chéo nhiều sản phẩm có thể làm tăng gánh nặng cho lá gan vốn đã tổn thương, hoặc tương tác với thuốc điều trị đang dùng.

Hãy mang toàn bộ danh sách thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng cho bác sĩ hoặc dược sĩ xem trước khi bổ sung thêm bất cứ thứ gì.

Tóm lại

Một chế độ ăn phù hợp giúp hỗ trợ chức năng gan, làm chậm tiến triển bệnh, giảm áp lực chuyển hoá, phòng ngừa biến chứng và cải thiện khả năng phục hồi. Nhưng "phù hợp" là khái niệm cá nhân hoá — nó phụ thuộc vào bạn đang mắc bệnh gan nào, ở giai đoạn nào, có bệnh kèm gì. Hãy xây dựng thực đơn cùng bác sĩ điều trị.