Dấu hiệu cảnh báo gan đang có vấn đề và thời điểm cần đi khám

Gan hỏng không đau, ít nhất là không đau ở giai đoạn đáng lẽ nên phát hiện. Đó là lý do nhiều người chỉ biết mình có bệnh gan khi bụng đã chướng dịch hoặc khi nôn ra máu. Nhận ra sớm những tín hiệu mờ nhạt vì thế có giá trị hơn nhiều so với việc thuộc lòng danh sách triệu chứng giai đoạn cuối.

Nhóm 1 — dấu hiệu mơ hồ, dễ bị quy cho nguyên nhân khác

Đây là nhóm hay bị bỏ qua nhất vì ai cũng có thể gặp:

• Mệt mỏi kéo dài không tương xứng với mức làm việc, ngủ dậy vẫn không lại sức.
• Chán ăn, ăn không ngon, nhanh no, sợ thức ăn nhiều dầu mỡ.
• Buồn nôn nhẹ, đầy bụng, khó tiêu tái đi tái lại.
• Tức nhẹ vùng hạ sườn phải, cảm giác nằng nặng chứ không đau rõ.
• Sụt cân từ từ mà không thay đổi gì trong ăn uống hay vận động.

Một triệu chứng đơn lẻ trong nhóm này thường không nói lên điều gì. Nhưng nếu chúng kéo dài nhiều tuần, xuất hiện cùng lúc, hoặc xảy ra ở người có yếu tố nguy cơ về gan, thì đó là lý do chính đáng để đi làm xét nghiệm.

Nhóm 2 — dấu hiệu hướng khá rõ tới gan mật

Vàng da, vàng mắt

Xuất hiện khi bilirubin tăng trong máu do gan không xử lý hoặc không thải được. Thường thấy ở lòng trắng mắt trước khi thấy rõ trên da. Hãy quan sát dưới ánh sáng tự nhiên, vì ánh đèn vàng trong nhà dễ làm nhầm.

Nước tiểu sẫm màu và phân bạc màu

Bộ đôi rất có giá trị. Nước tiểu chuyển màu vàng sậm như nước trà đặc dù uống đủ nước, đi kèm phân nhạt màu hoặc trắng như đất sét, gợi ý dòng mật đang bị cản trở. Đây là dấu hiệu cần đi khám sớm, không nên chờ.

Ngứa da không rõ nguyên nhân

Ngứa toàn thân, ngứa nhiều về đêm, không có tổn thương da rõ ràng, bôi thuốc dị ứng không đỡ. Nguyên nhân thường liên quan tới tình trạng ứ mật.

Đau vùng hạ sườn phải

Xuất hiện khi gan to ra làm căng bao gan, hoặc khi có sỏi mật, tắc mật. Đau kèm sốt và vàng da là bộ ba cần được khám ngay.

Sao mạch, lòng bàn tay đỏ

Những chấm mạch máu hình nhện ở ngực, cổ, vai và tình trạng đỏ ửng ở mô cái, mô út của lòng bàn tay là các dấu hiệu thực thể mà bác sĩ hay tìm ở người bệnh gan mạn tính.

Nhóm 3 — dấu hiệu cho thấy bệnh đã tiến xa

• Bụng to lên, quần áo chật ngang bụng trong khi tay chân lại gầy đi — gợi ý cổ trướng.
• Phù hai chân, ấn vào để lại vết lõm.
• Dễ bầm tím, chảy máu chân răng, chảy máu cam do rối loạn đông máu.
• Sụt cân nhanh và teo cơ thấy rõ ở vai và đùi.
• Thay đổi giấc ngủ và tính tình — ngủ ngày thức đêm, hay quên, cáu gắt, chậm chạp. Đây có thể là biểu hiện sớm của bệnh não gan và rất hay bị nhà cửa hiểu nhầm là "già rồi đâm khó tính".

Nhóm 4 — phải tới bệnh viện ngay

• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen như bã cà phê — nghi vỡ giãn tĩnh mạch thực quản, là cấp cứu.
• Lú lẫn, nói năng lộn xộn, ngủ gà, gọi khó tỉnh, run tay kiểu vỗ cánh.
• Vàng da tăng nhanh trong vài ngày, kèm sốt và đau bụng.
• Bụng chướng căng, đau khắp bụng, sốt ở người đã có cổ trướng — nghi nhiễm trùng dịch ổ bụng.
• Sốt cao kèm rét run và vàng da ở người có tiền sử sỏi mật.

Với nhóm này, không có chỗ cho việc theo dõi thêm vài hôm hay tự mua thuốc uống.

Không có triệu chứng vẫn nên đi kiểm tra nếu bạn thuộc nhóm này

Vì gan im lặng rất lâu, việc chờ triệu chứng là chiến lược tồi. Những người sau nên chủ động xét nghiệm định kỳ dù đang khoẻ mạnh:

• Người chưa từng xét nghiệm viêm gan B, viêm gan C — nên làm ít nhất một lần trong đời.
• Người trong gia đình có người nhiễm virus viêm gan hoặc mắc ung thư gan.
• Người uống rượu bia thường xuyên.
• Người thừa cân, béo phì, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu.
• Người phải dùng thuốc dài ngày, hoặc hay dùng thực phẩm chức năng và thuốc nam.
• Người từng truyền máu, chạy thận, phẫu thuật nhiều lần, xăm hình hoặc xỏ khuyên ở nơi không bảo đảm vô trùng.

Đi khám thì làm gì và chuẩn bị gì?

Nên khám ở chuyên khoa tiêu hoá — gan mật. Các thăm dò cơ bản thường gồm xét nghiệm men gan, bilirubin, albumin, chức năng đông máu, dấu ấn virus viêm gan và siêu âm bụng. Tuỳ kết quả, bác sĩ có thể chỉ định thêm đo độ đàn hồi gan hoặc chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu.

Ba việc nên chuẩn bị trước để buổi khám hiệu quả:

• Mang theo toàn bộ kết quả xét nghiệm cũ, kể cả phiếu khám sức khoẻ công ty. Diễn biến theo thời gian có giá trị hơn một con số đơn lẻ.
• Liệt kê mọi thứ đang uống — thuốc kê đơn, thuốc tự mua, vitamin, thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc bắc. Đây là phần hay bị quên nhất và lại rất hay là nguyên nhân.
• Nói thật về lượng rượu bia. Bác sĩ cần con số thực để định hướng chẩn đoán, không phải để phán xét.

Vài hiểu lầm thường gặp

• "Nổi mụn, mẩn ngứa là nóng gan." Đa số trường hợp mụn và mẩn ngứa không liên quan tới bệnh gan. Uống các loại nước mát để "hạ nhiệt gan" không thay thế được việc đi tìm nguyên nhân thật.
• "Men gan bình thường nghĩa là gan khoẻ." Không hẳn. Một số người xơ gan có men gan gần như bình thường vì tế bào gan còn lại đã ít.
• "Không uống rượu thì không thể bị bệnh gan." Viêm gan virus và gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hoá không cần tới rượu.
• "Uống thuốc bổ gan là yên tâm." Chưa biết nguyên nhân mà uống nhiều loại cùng lúc có thể làm gan phải làm việc thêm và che lấp diễn biến thật.

Điều đáng nhớ nhất: bệnh gan phát hiện sớm thường xử lý được, phát hiện muộn thì chỉ còn kiểm soát biến chứng. Khoảng cách giữa hai kết cục ấy nhiều khi chỉ là một lần xét nghiệm máu đơn giản.