Đau sườn phải: phân biệt đau từ thành ngực với đau từ nội tạng

Vùng bờ sườn bên phải là nơi chật chội nhất của ổ bụng trên: gan chiếm gần trọn không gian dưới vòm hoành, túi mật nằm nép ở mặt dưới gan, thận phải ở phía sau, đại tràng góc gan vắt ngang phía dưới, còn phổi phải và màng phổi thì ở ngay phía trên. Bao bọc tất cả là khung sườn cùng các cơ và dây thần kinh liên sườn.

Vì thế câu hỏi quan trọng nhất khi bị đau vùng này không phải là "đau do bệnh gì" mà là "đau xuất phát từ lớp thành ngực bên ngoài hay từ một cơ quan bên trong". Trả lời được câu hỏi đó, bạn đã đi được nửa đường tới chẩn đoán.

Hai kiểu đau có tính chất rất khác nhau

Đau từ thành ngực bắt nguồn từ xương sườn, sụn sườn, cơ liên sườn hoặc dây thần kinh liên sườn. Đặc điểm nhận biết:

• Chỉ vào được đúng điểm đau bằng một đầu ngón tay.
• Ấn vào đúng chỗ đó thì đau tăng lên rõ rệt.
• Đau thay đổi theo tư thế, theo động tác vặn mình, ho, hắt hơi và hít sâu.
• Không liên quan tới bữa ăn.

Đau từ nội tạng lại mơ hồ hơn nhiều: người bệnh thường xoè cả bàn tay để chỉ vùng đau, cảm giác tức nặng hoặc quặn thành cơn, ấn ngoài da không làm đau tăng tương ứng, và cơn đau hay đi kèm các biểu hiện toàn thân như buồn nôn, sốt, thay đổi phân và nước tiểu. Loại đau này cũng có xu hướng lan - ra sau lưng, lên vai phải hoặc xuống vùng bẹn.

Nhóm nguyên nhân tại thành ngực

• Chấn thương và va đập. Dập phần mềm, nứt hoặc gãy xương sườn sau ngã, tai nạn giao thông, va chạm thể thao. Đau khu trú, tăng khi ho và khi trở mình.
• Căng cơ liên sườn. Hay gặp sau khi mang vác nặng, vặn người đột ngột hoặc sau một đợt ho kéo dài.
• Đau dây thần kinh liên sườn. Đau âm ỉ chạy dọc theo bờ dưới một xương sườn, đôi khi như bỏng rát hoặc kim châm, tăng khi ấn dọc đường đi của dây.
• Zona thần kinh. Đau rát trước, vài ngày sau nổi mụn nước thành dải đúng theo một khoang liên sườn và chỉ ở một bên cơ thể.
• Viêm sụn sườn. Đau ở chỗ nối giữa xương sườn và sụn, ấn đau chói, hay bị nhầm với bệnh nội tạng.

Nhóm gan mật - hay gặp nhất trong các nguyên nhân nội tạng

Gan không có thần kinh cảm giác trong nhu mô, nên bệnh gan chỉ gây đau khi bao gan bị căng ra. Đó là lý do viêm gan, gan nhiễm mỡ, áp xe gan hay khối u gan thường biểu hiện bằng cảm giác tức nặng âm ỉ hạ sườn phải hơn là đau dữ dội. Các dấu hiệu đi kèm cần chú ý: mệt mỏi kéo dài, chán ăn, sợ dầu mỡ, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu.

Túi mật thì ngược lại - nó gây đau rất rõ. Cơn đau quặn mật điển hình khởi phát sau bữa ăn nhiều dầu mỡ, đau dữ dội vùng dưới bờ sườn phải, lan ra sau lưng và lên bả vai phải, kèm buồn nôn và nôn. Nếu có thêm sốt, rét run và vàng da thì cần đi khám ngay vì đây có thể là viêm túi mật hoặc nhiễm trùng đường mật.

Nhóm thận và ống tiêu hoá

• Sỏi niệu quản, viêm thận bể thận. Đau vùng hông lưng phải lan xuống bẹn, đau thành cơn dữ dội khiến người bệnh không tìm được tư thế dễ chịu, kèm tiểu buốt, tiểu ra máu hoặc sốt cao rét run.
• Bệnh lý đại tràng. Hội chứng ruột kích thích, viêm đại tràng, nhiễm khuẩn đường ruột gây đau lan lên vùng dưới sườn phải, kèm chướng bụng, đầy hơi, phân lỏng hoặc táo bón thay đổi thất thường, đau thường giảm sau khi đi ngoài.
• Viêm ruột thừa ở vị trí bất thường. Ruột thừa nằm cao sau manh tràng có thể gây đau hạ sườn phải thay vì hố chậu phải, kèm sốt và ấn đau khi buông tay.
• Dạ dày tá tràng. Loét tá tràng gây đau vùng trên rốn lệch phải, liên quan tới bữa ăn và cơn đói.

Nhóm phổi và màng phổi

Phổi phải và cơ hoành nằm ngay sát khung sườn nên viêm phổi thuỳ dưới, viêm màng phổi hay tràn dịch màng phổi đều có thể biểu hiện thành đau vùng sườn phải. Điểm gợi ý là đau tăng rõ khi hít sâu và khi ho, kèm sốt, ho có đờm hoặc khó thở. Đây là nhóm cần được khám sớm vì diễn tiến có thể nhanh.

Dấu hiệu cần đi khám ngay, không chờ đợi

• Đau dữ dội đột ngột, không giảm sau vài giờ hoặc tăng dần lên.
• Sốt cao kèm rét run, vàng da hoặc vàng mắt mới xuất hiện.
• Khó thở, thở nhanh, đau tăng mạnh khi hít vào.
• Nôn nhiều không ăn uống được, bụng chướng cứng, bí trung đại tiện.
• Nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc tiểu ra máu.
• Đau sau tai nạn mạnh vào vùng ngực bụng, kèm choáng, da tái, vã mồ hôi.
• Sụt cân nhanh không chủ đích kèm đau kéo dài.

Nên ghi lại gì trước khi đi khám

Chẩn đoán vùng này phụ thuộc rất nhiều vào lời kể của người bệnh, nên hãy chuẩn bị sẵn các thông tin sau: cơn đau bắt đầu từ khi nào và khởi phát trong hoàn cảnh gì; đau âm ỉ, tức nặng hay quặn thành cơn; có lan đi đâu không; điều gì làm đau tăng và điều gì làm đỡ; liên quan thế nào tới bữa ăn, tư thế và nhịp thở; các triệu chứng đi kèm về tiêu hoá, tiết niệu và hô hấp; danh sách đầy đủ thuốc, thực phẩm chức năng và thảo dược bạn đang dùng.

Trong lúc chờ khám, hãy tránh vận động mạnh và mang vác nặng, ăn nhẹ và giảm dầu mỡ, bỏ rượu bia, giữ tư thế ngồi và nằm thoải mái. Chườm ấm chỉ nên dùng khi bạn đã biết chắc đau do căng cơ - tuyệt đối không chườm nóng hay xoa bóp mạnh khi nghi ngờ có ổ viêm, chấn thương hoặc chảy máu bên trong. Không tự dùng thuốc giảm đau kéo dài, vì thuốc có thể che lấp triệu chứng và làm chậm chẩn đoán.