Đau xương ức: bản đồ giải phẫu và cách mô tả cơn đau cho bác sĩ

Đau giữa ngực vừa là triệu chứng gây lo lắng nhất, vừa là triệu chứng khó tự đánh giá nhất. Cùng một cảm giác đau sau xương ức có thể chỉ do một đợt ho kéo dài làm căng cơ, nhưng cũng có thể là tình trạng cần cấp cứu trong vài phút.

Không ai tự chẩn đoán được nguyên nhân đau ngực tại nhà. Điều bạn làm được là mô tả cơn đau thật chính xác và nhận ra những dấu hiệu buộc phải gọi cấp cứu ngay.

Xương ức gồm những phần nào?

Xương ức là một xương dẹt nằm chính giữa thành ngực trước, che chắn cho tim và các mạch máu lớn. Nó gồm ba phần nối tiếp nhau:

• Cán ức - phần trên cùng, rộng nhất, khớp với hai xương đòn và cặp sườn đầu tiên.
• Thân ức - phần dài ở giữa, hai bờ tiếp nối với sụn của các xương sườn qua các khớp ức sườn.
• Mỏm mũi kiếm - mẩu sụn nhỏ ở đầu dưới, nơi bám của cơ hoành và các cơ thành bụng.

Toàn bộ chiều dài xương ức nằm nông dưới da, nên bạn có thể ấn dọc từ trên xuống để tìm điểm đau.

Đau từ thành ngực hay từ bên trong?

Đây là câu hỏi phân loại đầu tiên. Đau từ thành ngực thường khu trú một điểm, tăng khi ấn đúng chỗ đó, thay đổi theo tư thế và nhịp thở. Đau từ tim, thực quản hay mạch máu lớn thì lan toả hơn, người bệnh hay đặt cả nắm tay lên giữa ngực để mô tả.

Quy tắc này không tuyệt đối: bệnh tim vẫn có thể gây đau khá khu trú, nên nó chỉ giúp định hướng chứ không thay được thăm khám.

Sáu câu hỏi giúp bạn mô tả cơn đau

Bác sĩ định hướng nguyên nhân đau ngực chủ yếu dựa vào lời kể. Hãy chuẩn bị sẵn câu trả lời cho sáu câu hỏi này:

• Đau ở đâu? Chỉ được bằng một ngón tay hay phải xoè cả bàn tay.
• Đau kiểu gì? Nhói, âm ỉ, bỏng rát, đè nặng hay siết chặt.
• Bắt đầu trong hoàn cảnh nào? Lúc nghỉ hay lúc gắng sức, sau bữa ăn hay sau chấn thương.
• Kéo dài bao lâu, đã lặp lại chưa?
• Điều gì làm đau tăng, điều gì làm đỡ? Hít sâu, ho, đổi tư thế, ấn vào ngực, nghỉ ngơi.
• Có lan đi đâu và kèm theo gì? Lan lên hàm, cổ, vai, tay; kèm khó thở, vã mồ hôi, buồn nôn, sốt, ho.

Nhóm cơ xương khớp thành ngực

• Chấn thương trực tiếp do tai nạn giao thông, tai nạn lao động, va chạm thể thao, gây dập phần mềm hoặc tổn thương xương và sụn.
• Căng cơ ngực sau khi tập nặng, mang vác quá sức hoặc sau một đợt ho kéo dài nhiều ngày.
• Viêm các khớp nối sụn sườn với xương ức, gây đau chói khi ấn và khi hít sâu.
• Đau mỏm mũi kiếm. Điểm thấp nhất của xương ức đôi khi trở nên nhạy cảm bất thường sau chấn thương, sau ho nhiều hoặc do tư thế gập người kéo dài, gây đau nhói lan lên ngực và xuống vùng trên rốn, dễ bị nhầm với bệnh dạ dày.

Nhóm tim mạch - nhóm quyết định mức khẩn cấp

Thiếu máu cơ tim do hẹp động mạch vành gây cảm giác đè nặng, siết chặt sau xương ức, thường khởi phát khi gắng sức và đỡ dần khi ngồi nghỉ. Khi mạch vành tắc hoàn toàn, cơn đau dữ dội, kéo dài, không đỡ khi nghỉ - đó là nhồi máu cơ tim. Ngoài ra còn viêm màng ngoài tim, viêm cơ tim và rối loạn nhịp.

Người tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá hoặc thừa cân cần đặc biệt cảnh giác với mọi cơn đau ngực mới xuất hiện.

Nhóm thực quản và dạ dày

Trào ngược dạ dày thực quản gây đau và nóng rát sau xương ức, thường xuất hiện sau ăn no, khi nằm hoặc lúc cúi người, kèm ợ hơi, ợ chua, khản tiếng buổi sáng. Co thắt thực quản và loét dạ dày tá tràng cũng gây đau ở vị trí này. Cần nhớ: cảm giác nóng rát không loại trừ được bệnh tim.

Nhóm hô hấp

Viêm phế quản, viêm phổi, viêm màng phổi, tràn khí và tràn dịch màng phổi hay tắc động mạch phổi đều có thể gây đau vùng xương ức, với đặc điểm đau tăng rõ khi hít sâu và khi ho, kèm sốt, ho hoặc khó thở. Riêng tràn khí màng phổi và tắc động mạch phổi là cấp cứu thực sự.

Các nguyên nhân khác

Lo âu và cơn hoảng sợ gây đau ngực kèm hồi hộp, tê tay và hụt hơi, nhưng đây là chẩn đoán chỉ đặt ra sau khi đã loại trừ nguyên nhân thực thể. Zona thần kinh gây đau rát trước khi nổi mụn nước thành dải một bên.

Dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay

Gọi ngay dịch vụ cấp cứu nếu cơn đau ngực của bạn hoặc của người bên cạnh có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Đau dữ dội hoặc đè nặng như bị bóp nghẹt, kéo dài liên tục và không đỡ khi nghỉ.
• Đau lan lên vai, cánh tay - nhất là tay trái, lan lên cổ, hàm hoặc ra sau lưng.
• Vã mồ hôi lạnh, da tái nhợt, buồn nôn hoặc nôn.
• Khó thở, thở nhanh, cảm giác hụt hơi tăng dần.
• Tim đập rất nhanh hoặc không đều.
• Choáng váng, gần ngất hoặc đã ngất.
• Ho ra máu, hoặc đau ngực đột ngột sau một chuyến đi dài bất động, sau phẫu thuật.
• Đau ngực sau một chấn thương mạnh vào lồng ngực.

Trong lúc chờ cấp cứu: ngừng mọi hoạt động, ngồi hoặc nửa nằm ở tư thế dễ thở nhất, nới lỏng quần áo và luôn có người ở bên.

Những việc không nên làm khi đang đau ngực

• Tự lái xe tới bệnh viện - hãy để người khác chở hoặc gọi xe cấp cứu.
• Cố gắng đi lại, leo cầu thang hay mang vác để "xem có đỡ không".
• Xoa bóp mạnh, cạo gió hay đánh cảm vùng ngực khi chưa rõ nguyên nhân.
• Chờ qua đêm để sáng mai đi khám cho tiện.

Với cơn đau nhẹ, rõ ràng liên quan tới vận động và không có dấu hiệu cảnh báo, bạn có thể nghỉ ngơi, tránh động tác gây đau, chườm lạnh hai ngày đầu sau va chạm rồi chuyển sang chườm ấm. Cần thuốc giảm đau thì hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ. Đau kéo dài quá vài ngày, tái đi tái lại hoặc tăng dần đều là lý do chính đáng để đi khám.