Đau xương ức trên: khớp ức đòn, cán ức và những cơn đau lan từ cổ vai

Phần trên cùng của xương ức là một ngã tư giải phẫu đông đúc: hai xương đòn gắn vào đây, cặp xương sườn đầu tiên cũng vậy, phía sau là khí quản, thực quản và các mạch máu lớn đi lên cổ, còn ngay trên là hõm ức với tuyến giáp nằm sát bên. Vì vậy đau ở vùng này có phổ nguyên nhân rộng khác hẳn đau ở phần giữa hay phần dưới xương ức.

Điều thuận lợi là toàn bộ khu vực đều sờ nắn được, nên vài thao tác tự kiểm tra đơn giản đã cho bác sĩ thông tin có giá trị định hướng.

Cán ức và các khớp quanh nó

Cán ức là phần trên cùng, rộng và dày nhất của xương ức. Bờ trên của nó lõm xuống tạo thành hõm ức mà bạn sờ thấy ở đáy cổ. Hai bên bờ trên là hai khớp ức đòn - nơi duy nhất nối toàn bộ chi trên với khung xương thân mình. Phía dưới, cán ức gặp thân ức tại một gờ ngang nhô nhẹ, chính là chỗ cặp sườn thứ hai gắn vào.

Hãy thử ba thao tác sau: ấn nhẹ vào hõm ức; ấn vào hai chỗ gồ hai bên hõm ức; rồi nhún vai và đưa tay lên quá đầu. Nếu một trong các thao tác đó tái hiện đúng cơn đau, nhiều khả năng vấn đề nằm ở khớp hoặc xương chứ không phải bên trong lồng ngực.

Bệnh của khớp ức đòn

• Viêm khớp ức đòn. Đau khu trú ngay cạnh hõm ức, sưng nhẹ, ấn đau chói, tăng khi giơ tay cao, khi nhún vai hoặc khi hít sâu.
• Thoái hoá khớp. Gặp ở người lớn tuổi và người lao động tay nặng lâu năm, biểu hiện cứng khớp buổi sáng và đầu trong xương đòn nhô cao dần theo thời gian.
• Trật hoặc bán trật khớp sau chấn thương. Sau ngã đập vai hoặc va chạm mạnh, thấy biến dạng, đau nhiều khi cử động vai.
• Nhiễm trùng khớp. Ít gặp nhưng nặng: sưng nóng đỏ rõ, sốt, đau cả khi nằm yên. Cần đi khám ngay.

Một trật khớp ức đòn ra sau là tình huống đặc biệt cần lưu ý, vì đầu xương có thể chèn vào các cấu trúc phía sau gây khó thở hoặc nuốt vướng.

Đau lan từ cột sống cổ và vùng cổ vai

Rất nhiều người đau vùng ngực trên thực ra đang mang vấn đề ở cổ. Thoái hoá cột sống cổ và thoát vị đĩa đệm cổ có thể gây đau lan xuống vùng dưới đòn và ngực trên, kèm mỏi gáy, đau tăng khi giữ cổ lâu ở một tư thế, tê hoặc châm chích lan xuống cánh tay và bàn tay.

Nhóm cơ vùng cổ vai cũng góp phần: cơ thang, cơ ức đòn chũm và các cơ bậc thang bị co cứng do ngồi máy tính lệch vai, kẹp điện thoại vào vai, đeo túi nặng một bên hoặc ngủ sai tư thế. Các điểm co cứng trong cơ có thể phóng chiếu cảm giác đau ra xa, xuống tận vùng ngực trên, khiến người bệnh tưởng đau từ trong ra.

Những cấu trúc nằm ngay phía sau cán ức

• Thực quản trên. Trào ngược và viêm thực quản gây nóng rát sau xương ức lan lên cổ, kèm ợ chua, vướng nghẹn, khản tiếng buổi sáng.
• Khí quản và phế quản lớn. Viêm khí phế quản gây rát bỏng sau xương ức tăng lên mỗi lần ho, kèm ho khan hoặc ho có đờm và có thể sốt.
• Màng phổi vùng đỉnh. Viêm màng phổi ở thuỳ trên gây đau tăng rõ khi hít sâu.
• Tuyến giáp. Viêm tuyến giáp bán cấp gây đau vùng cổ trước lan xuống ngực trên và lan lên hàm tai, tuyến sưng đau khi sờ, thường sau một đợt nhiễm virus.
• Trung thất. Các khối choán chỗ vùng trung thất trên có thể gây đau âm ỉ kèm ho kéo dài, khàn tiếng, nuốt vướng, phù mặt và cổ, nổi rõ tĩnh mạch vùng ngực trên - đây là nhóm dấu hiệu cần khám sớm.

Vẫn phải loại trừ tim mạch trước tiên

Vị trí cao trên xương ức không hề miễn nhiễm với bệnh tim. Cơn đau thắt ngực và nhồi máu cơ tim đều có thể biểu hiện bằng cảm giác căng tức ở vùng ngực trên lan lên cổ, hàm và vai. Tách thành động mạch chủ tuy hiếm nhưng rất nguy hiểm, gây đau dữ dội đột ngột kiểu xé, lan ra sau lưng. Tắc động mạch phổi gây đau ngực kèm khó thở khởi phát nhanh. Đây đều là những tình huống mà mọi giây phút chần chừ đều phải trả giá.

Dấu hiệu cần đi cấp cứu, không trì hoãn

• Đau dữ dội hoặc căng tức nặng ngực kéo dài hơn 30 phút và không có dấu hiệu giảm.
• Đau lan xuống cánh tay trái, lan lên hàm, cổ hoặc ra sau lưng.
• Kèm khó thở, thở nhanh hoặc hụt hơi.
• Kèm vã mồ hôi nhiều, chóng mặt, choáng váng hoặc ngất.
• Tim đập nhanh, loạn nhịp.
• Đau kiểu xé xuất hiện đột ngột và lan ra sau lưng.
• Phù mặt cổ, khàn tiếng đột ngột, nuốt nghẹn tăng nhanh.
• Đau sau chấn thương mạnh vào ngực hoặc vai.

Mốc 30 phút là ngưỡng tham khảo mang tính định hướng, không phải điều kiện bắt buộc phải chờ đủ. Có bất kỳ dấu hiệu đi kèm nào ở trên thì gọi cấp cứu ngay.

Tự chăm sóc khi nguyên nhân đã được xác định là cơ học

• Giảm tải vùng vai: đổi bên đeo túi, không mang vác nặng, tạm dừng các bài tập đẩy vai và đẩy ngực.
• Chỉnh lại chỗ ngồi: màn hình ngang tầm mắt, khuỷu tay có điểm tựa, không kẹp điện thoại vào vai khi nói chuyện.
• Chườm ấm để thư giãn nhóm cơ cổ vai; chườm lạnh trong vài ngày đầu nếu có va chạm.
• Kéo giãn nhẹ nhàng cơ vùng cổ và ngực, mở vai ra sau vài lần trong ngày.
• Ngủ với gối có độ cao vừa phải, tránh nằm sấp vẹo cổ cả đêm.
• Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc giảm đau nào, nhất là khi bạn có bệnh dạ dày, gan, thận hoặc đang dùng thuốc khác.

Nếu cơn đau kéo dài quá một đến hai tuần, tái phát nhiều đợt hoặc tăng dần, hãy đi khám để làm các thăm dò cần thiết như điện tâm đồ, chụp X-quang ngực, siêu âm vùng cổ tuỳ hướng nghi ngờ. Một cơn đau đã được giải thích rõ nguyên nhân luôn nhẹ nhàng hơn cơn đau phải tự đoán mỗi ngày.