Đọc phiếu xét nghiệm men gan cao: tăng bao nhiêu lần thì đáng lo?

"Men gan cao" là dòng kết luận rất hay gặp trên phiếu xét nghiệm chức năng gan. Nhưng bản thân dòng chữ đó không nói lên mức độ nghiêm trọng. Điều quyết định là tăng gấp bao nhiêu lần so với giới hạn bình thường, và tăng vì nguyên nhân gì.

Men gan cao là gì?

Men gan là các enzym do tế bào gan sản xuất, tham gia chuyển hoá các chất và chức năng thải độc. Khi tế bào gan tổn thương, các enzym này rò vào máu và làm chỉ số xét nghiệm tăng lên. Nói cách khác, men gan cao không phải một bệnh — nó là dấu hiệu cho biết tế bào gan đang bị tổn thương, còn nguyên nhân thì phải đi tìm.

Men gan tăng nhẹ và không thường xuyên có thể chỉ liên quan tới một đợt uống rượu bia hay một loại thuốc đang dùng. Nhưng men gan tăng rất cao, hoặc tăng dai dẳng qua nhiều lần xét nghiệm, thì cần tìm nguyên nhân ngay.

Bao nhiêu thì gọi là cao?

Ba chỉ số thường được dùng nhất là AST, ALT và GGT. Khoảng tham chiếu mà nguồn tham khảo đưa ra:

• ALT (Alanine transaminase): khoảng 7–55 U/L.
• AST (Aspartate transaminase): khoảng 8–48 U/L.
• GGT (Gamma-glutamyl transferase): khoảng 15–85 U/L ở nam, 5–55 U/L ở nữ.

Đây là khoảng tham chiếu mang tính tham khảo. Mỗi phòng xét nghiệm dùng máy và bộ thuốc thử khác nhau nên có khoảng tham chiếu riêng — luôn đọc theo cột "giá trị bình thường" in ngay trên phiếu của bạn, đừng so với con số đọc được trên mạng.

Thang mức độ: tăng gấp mấy lần

Đây là cách đọc có ý nghĩa nhất, thường dựa trên AST và ALT, tính theo bội số của giới hạn trên khoảng bình thường:

• Dưới 2 lần — tăng nhẹ.
• Từ 2 đến 5 lần — tăng mức độ trung bình.
• Từ 5 đến 10 lần — tăng mức độ nặng.
• Trên 10 lần — tăng mức độ nghiêm trọng.

Cần lưu ý: mức tăng nói lên cường độ tổn thương tại thời điểm lấy máu, chứ không nói lên nguyên nhân. Men gan tăng nhẹ nhưng kéo dài nhiều tháng có khi đáng lo hơn một lần tăng vọt rồi về bình thường.

Nguyên nhân tại gan

• Viêm gan — viêm gan virus (A, B, C, D, E), viêm gan do rượu, viêm gan do thuốc, viêm gan tự miễn.
• Gan nhiễm mỡ — một trong những nguyên nhân phổ biến nhất hiện nay.
• Bệnh đường mật — tắc mật, u đường mật.
• Xơ gan, ung thư gan.

Nguyên nhân ngoài gan

• Rượu bia — nguyên nhân trực tiếp và phổ biến nhất.
• Lối sống — béo phì, ít vận động, ăn nhiều chất béo và bột đường, thiếu chất xơ; hoặc nghề nghiệp phải tiếp xúc hoá chất độc hại.
• Thuốc và chế phẩm đang dùng — lạm dụng thuốc giảm đau hạ sốt thông thường, hoặc dùng nhiều loại thuốc đông y, thực phẩm chức năng cùng lúc. Đây là nhóm nguyên nhân hay bị bỏ sót nhất vì người bệnh không nghĩ tới việc kể ra khi đi khám.

Nhận phiếu men gan cao — nên làm gì

1. Liệt kê mọi thứ bạn đang uống

Thuốc kê đơn, thuốc mua ngoài, thuốc nam, thực phẩm chức năng, viên bổ. Mang danh sách đó cho bác sĩ. Rất nhiều trường hợp men gan cao được giải quyết chỉ bằng việc ngừng một thứ đang dùng.

2. Ngừng rượu bia

Bất kể nguyên nhân là gì, khi gan đã có tổn thương thì rượu bia làm nặng thêm.

3. Đi tìm nguyên nhân, đừng chỉ tìm cách "hạ men gan"

Đây là điểm quan trọng nhất. Hạ được con số mà không xử lý nguyên nhân thì tổn thương vẫn tiếp diễn. Hướng xử trí phụ thuộc vào nguyên nhân tìm được:

• Viêm gan virus — điều trị theo phác đồ kháng virus của bác sĩ chuyên khoa.
• Gan nhiễm mỡ — giảm cân từ từ, điều chỉnh chế độ ăn, kiểm soát mỡ máu.
• Viêm gan do thuốc — ngừng thuốc gây độc gan, dưới hướng dẫn của bác sĩ.
• Viêm gan do rượu — ngừng rượu hoàn toàn.
• Tắc mật — giải quyết nguyên nhân gây tắc.
• Xơ gan, ung thư gan — điều trị theo giai đoạn.

4. Điều chỉnh lối sống

Ăn uống lành mạnh, tăng rau xanh và chất xơ, giảm chất béo bão hoà và đường tinh luyện, vận động đều để tránh gan nhiễm mỡ.

5. Xét nghiệm lại theo hẹn

Sau khi áp dụng các biện pháp, cần xét nghiệm lại để đánh giá xem men gan có về mức bình thường hay không. Một lần xét nghiệm đơn lẻ ít giá trị hơn một chuỗi kết quả theo thời gian.

Việc không nên làm

Không tự mua các sản phẩm được quảng cáo "hạ men gan cấp tốc" và uống chồng nhiều loại cùng lúc. Mọi hoạt chất — kể cả thảo dược — đều phải qua gan để chuyển hoá, nên dùng bừa có thể làm nặng thêm chính vấn đề bạn đang muốn xử lý. Thuốc hỗ trợ tế bào gan, nếu cần, sẽ do bác sĩ chỉ định sau khi đã xác định nguyên nhân.