Viêm gan B: đường lây, dấu hiệu, xét nghiệm và hướng điều trị

Viêm gan B là bệnh viêm và hoại tử tế bào gan do virus viêm gan B (HBV) gây ra. Tại Việt Nam, đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn tới xơ gan và ung thư gan. Điều khiến bệnh nguy hiểm không phải là triệu chứng rầm rộ, mà ngược lại — nó tiến triển rất lặng lẽ trong nhiều năm.

Hai thể bệnh cần phân biệt

Viêm gan B được phân loại theo thời gian nhiễm virus:

• Viêm gan B cấp tính — nhiễm HBV dưới 6 tháng. Tin tốt là phần lớn người lớn nhiễm cấp không có triệu chứng rõ và khoảng 90% tự khỏi hoàn toàn nhờ hệ miễn dịch loại bỏ được virus.
• Viêm gan B mạn tính — nhiễm HBV trên 6 tháng. Đây mới là thể đáng lo: virus tồn tại kéo dài, âm thầm gây viêm, dẫn tới xơ gan và ung thư gan sau nhiều năm.

Virus lây qua đường nào?

HBV lây theo ba con đường chính:

• Đường máu — dùng chung bơm kim tiêm, dụng cụ y tế hoặc dụng cụ xăm, xỏ khuyên không tiệt trùng; tai nạn nghề nghiệp ở nhân viên y tế.
• Đường tình dục — quan hệ không an toàn, tiếp xúc với dịch cơ thể.
• Mẹ truyền sang con — trong quá trình sinh nở. Đây là đường lây quan trọng nhất tạo ra thể mạn tính, vì trẻ sơ sinh nhiễm HBV có nguy cơ chuyển mạn rất cao.

HBV không lây qua ăn uống chung, bắt tay, ôm, ho hay hắt hơi. Hiểu đúng điều này giúp tránh kỳ thị không cần thiết với người mang virus.

Dấu hiệu nhận biết

Giai đoạn cấp tính

Nhiều người không có triệu chứng gì. Khi có, thường là các biểu hiện chung của bệnh gan:

• Mệt mỏi, chán ăn, ăn không ngon.
• Đau vùng hạ sườn phải.
• Buồn nôn, nôn.
• Vàng da và vàng củng mạc mắt do bilirubin ứ lại.
• Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu.
• Sốt nhẹ ở một số trường hợp.

Giai đoạn mạn tính

Thường hoàn toàn im lặng cho tới khi xuất hiện biến chứng, hoặc khi có đợt bùng phát viêm gan cấp trên nền mạn. Các dấu hiệu muộn phản ánh xơ gan mất bù:

• Phù chân, phù toàn thân.
• Chướng bụng do cổ trướng.
• Giãn tĩnh mạch thực quản — nguy cơ xuất huyết tiêu hoá nặng.
• Rối loạn ý thức, hôn mê gan.

Chính vì giai đoạn mạn không có triệu chứng, phần lớn người bệnh phát hiện tình cờ khi khám sức khoẻ định kỳ hoặc khi đi hiến máu.

Các xét nghiệm dùng để chẩn đoán và theo dõi

• HBsAg — kháng nguyên bề mặt của virus. Đây là xét nghiệm sàng lọc cơ bản nhất: HBsAg dương tính nghĩa là đang có virus trong cơ thể.
• HBeAg — phản ánh mức độ nhân lên và khả năng lây của virus.
• HBV DNA (tải lượng virus) — đo trực tiếp lượng vật chất di truyền của virus trong máu. Xét nghiệm này đắt và trả kết quả chậm hơn, nên chủ yếu dùng để theo dõi tiến triển và đánh giá hiệu quả điều trị hơn là để chẩn đoán ban đầu.
• Men gan ALT, AST — đánh giá mức độ tổn thương tế bào gan.
• Siêu âm gan — khảo sát nhu mô gan, phát hiện dấu hiệu xơ gan hay khối u.

Bác sĩ kết hợp khám lâm sàng với bộ xét nghiệm trên để quyết định có cần điều trị hay chỉ theo dõi.

Nguyên tắc điều trị

Quyết định điều trị dựa trên hai yếu tố chính: mức độ hoạt động của virus (tải lượng HBV DNA, tình trạng HBeAg) và mức độ tổn thương gan (men gan, hình ảnh học, đánh giá xơ hoá).

Có hai hướng điều trị chính:

• Thuốc kháng virus đường uống — ức chế virus nhân lên, qua đó ngăn tổn thương tế bào gan tiếp diễn. Đây là hướng phổ biến nhất hiện nay và thường phải dùng kéo dài, có khi nhiều năm.
• Liệu pháp interferon — áp dụng cho một số nhóm bệnh nhân chọn lọc, có thời gian điều trị xác định.

Việc chọn thuốc, thời điểm bắt đầu, thời gian dùng và liều lượng hoàn toàn thuộc thẩm quyền của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự mua thuốc kháng virus, không tự ngưng thuốc khi thấy men gan về bình thường — ngưng thuốc sai thời điểm có thể gây bùng phát viêm gan cấp nguy hiểm.

Phòng ngừa

• Tiêm vắc-xin viêm gan B — biện pháp hiệu quả nhất. Trẻ sơ sinh được tiêm mũi đầu trong 24 giờ đầu sau sinh theo chương trình tiêm chủng. Người lớn chưa có miễn dịch nên xét nghiệm và tiêm theo tư vấn của bác sĩ.
• Sàng lọc cho phụ nữ mang thai để có biện pháp dự phòng lây truyền mẹ — con.
• Không dùng chung bơm kim tiêm, dao cạo, bàn chải đánh răng, bấm móng tay.
• Chọn cơ sở có dụng cụ tiệt trùng đạt chuẩn khi xăm, xỏ khuyên, làm răng.
• Quan hệ tình dục an toàn.
• Người trong gia đình có người mang HBV nên đi xét nghiệm và tiêm phòng nếu chưa có kháng thể.

Sống chung với viêm gan B mạn

Mang HBV mạn tính không đồng nghĩa với việc cuộc sống bị đảo lộn. Điều quan trọng nhất là tái khám đúng hẹn để theo dõi tải lượng virus, men gan và tầm soát ung thư gan định kỳ; bỏ rượu bia; thận trọng với mọi thuốc và thực phẩm chức năng tự mua; và tiêm phòng cho người thân sống cùng.